به گزارش ترنم شمال؛ پیرمردهایی که سال‌ها بیرق عزای حسین (ع) را برافراشته‌اند کنار نوجوانانی می‌ایستند که نخستین تجربه‌های خادمی را پشت سر می‌گذارند. صدای طبل و نوحه در حیاط تکیه می‌پیچد و نور چراغ‌ها بر ستون‌هایی می‌افتد که ده‌ها محرم را به چشم دیده‌اند.

از نفارهای شالیزار تا نماد سقایی کربلا

در میان چشم‌انداز سبز مازندران سازه‌ای چوبی با سقفی شیب‌دار و ستون‌هایی استوار از دل تاریخ سر برآورده است، بنایی که نه یک ساختمان معمولی، بلکه بخشی از حافظه مذهبی و فرهنگی مردم مازندران به شمار می‌رود.

چند روز مانده به آغاز محرم، اهالی روستا یکی‌یکی خود را به حیاط تکیه می‌رسانند، پارچه‌های سیاه از صندوق‌های قدیمی بیرون آورده می‌شود، غبار از روی ستون‌ها کنار می‌رود و چراغ‌هایی که ماه‌ها خاموش بوده‌اند، دوباره روشن می‌شوند.

جوان‌ترها داربست‌ها را آماده می‌کنند، کودکان با شوق به رفت‌وآمد عزاداران نگاه می‌کنند و پیرمردها از محرم‌های دور سخن می‌گویندو از روزهایی که هنوز برق و بلندگو نبود و صدای روضه از طبقه بالای سقانفار در سراسر روستا می‌پیچید.

در این روزها سقانفارها از یک بنای خاموش به کانون زندگی اجتماعی روستا تبدیل می‌شوند. گویی با آغاز ماه محرم، روحی تازه در کالبد چوبی آنها دمیده می‌شود، روحی که ریشه در قرن‌ها ارادت مردم مازندران به اهل بیت (ع) دارد.

سقانفارها یا سقاتالارها از شناخته‌شده‌ترین نمادهای فرهنگ عاشورایی در شمال کشور هستند. بناهایی که در کنار امامزاده‌ها، تکایا و حسینیه‌ها قرار گرفته‌اند و نامشان با محرم و عزاداری گره خورده است، هرچند بسیاری از مسافران و گردشگران هنگام عبور از روستاهای مازندران چشمشان به این سازه‌های چوبی می‌افتد، اما کمتر کسی از فلسفه شکل‌گیری و جایگاه آنها در فرهنگ مردم این سرزمین آگاه است.

از دل شالیزارها تا متن آیین‌های مذهبی

برای شناخت سقانفارها باید به گذشته‌های دور بازگشت؛ به زمانی که زندگی مردم مازندران بیش از هر چیز به کشاورزی وابسته بود.

طوبی اصانلو کارشناس ارشد میراث فرهنگی و فرهنگ عامه در مازندران می گوید: در گویش محلی، «نفار» به سازه‌ای مرتفع و چوبی گفته می‌شد که کشاورزان برای دیده‌بانی شالیزارها و باغ‌ها می‌ساختند، آنها از فراز این بناها مزارع را زیر نظر می‌گرفتند و از محصولات خود در برابر حیوانات و سارقان محافظت می‌کردند.

وی در گفت وگو با خبرنگار مهر افزود: این سازه‌ها به دلیل شرایط اقلیمی مازندران، عمدتاً از چوب ساخته می‌شدند و ارتفاع آنها به گونه‌ای بود که دید مناسبی بر زمین‌های اطراف ایجاد می‌کرد.

وی ادامه داد: اما مردم مازندران تنها سازندگان بنا نبودند؛ آنها به هر آنچه می‌ساختند، روح و معنا نیز می‌بخشیدند و به تدریج نفارها از کارکرد صرفاً کشاورزی فاصله گرفتند و وارد عرصه زندگی اجتماعی و مذهبی مردم شدند.

این کارشناس ادامه داد: با گسترش آیین‌های عاشورایی در روستاها، نفارها به محلی برای اجرای مراسم مذهبی و برپایی روضه تبدیل شدند و از آن پس این سازه‌ها با نام حضرت ابوالفضل العباس (ع)، سقای دشت کربلا، شناخته شدند و عنوان «سقانفار» بر آنها نهاده شد.

به گفته اصانلو، این تغییر نام صرفاً یک تحول واژگانی نبود؛ بلکه نشانه پیوند عمیق میان معماری بومی و فرهنگ عاشورایی مردم شمال کشور به شمار می‌رفت.

سقانفار؛ روایتی از آب و تشنگی

اگر بخواهیم فلسفه وجودی سقانفارها را در یک واژه خلاصه کنیم، آن واژه «سقایی» است. در فرهنگ شیعی، حضرت عباس (ع) نماد وفاداری و سقایی است؛ شخصیتی که برای رساندن آب به خیمه‌های اهل بیت (ع) جان خود را فدا کرد.

مردم مازندران نیز با الهام از همین مفهوم، سقانفارها را به یاد سقای کربلا بنا کردند و سال‌های دور، زمانی که آب لوله‌کشی در روستاها وجود نداشت، در ایام محرم ظرف‌های بزرگ آب در این بناها قرار داده می‌شد تا عزاداران و رهگذران از آن بنوشند.

این اقدام تنها یک کار خیرخواهانه نبود؛ بلکه یادآوری عطش اهل بیت (ع) و یاران امام حسین (ع) در روز عاشورا محسوب می‌شد و به همین دلیل سقانفارها از همان ابتدا با مفهوم آب، سقایی و تشنگی پیوند خوردند و در ذهن مردم جایگاهی فراتر از یک بنای معمولی پیدا کردند.

هنوز هم در بسیاری از روستاهای مازندران، مردم سقانفار را مکانی متبرک می‌دانند و هنگام محرم با احترام خاصی به آن نگاه می‌کنند.

معماری که از دل فرهنگ برآمده است

سقانفارها از نظر معماری نیز ویژگی‌های منحصر به فردی دارند، این بناها معمولاً دو طبقه هستند و بر روی ستون‌های چوبی مرتفع قرار گرفته‌اند. سقف‌های شیب‌دار آنها متناسب با اقلیم پرباران شمال طراحی شده و در ساختشان از مصالح بومی استفاده شده است.

آنچه سقانفارها را متمایز می‌کند، تزئینات و نقاشی‌های مذهبی آنهاست و در بسیاری از سقانفارهای قدیمی می‌توان نقاشی‌هایی از واقعه عاشورا، کتیبه‌های مذهبی، اشعار آیینی و نقوش سنتی را مشاهده کرد. این آثار هنری نه در کارگاه‌های بزرگ، بلکه به دست هنرمندان محلی خلق شده‌اند؛ هنرمندانی که اعتقادات خود را بر چوب و رنگ ثبت کرده‌اند.